دتایل-سازه ها-اسکیس-پرسپکتیو-مدیریت شهری

مقدمه

ایران ‌زمین از دیرباز درمسیر ترك تازی اقوام پیر‌امونی خود بوده است، اما فر‌هنگ دیرپای این سرزمین همواره پیش از آن كه تأثیرپذیر باشد، تأثیرگذار بوده و اقوام تمدن ساز و بدوی را تمدن ساز كرده است.

نمونه این تأثیرگذاری در ابنیه تاریخی سراسر ایران زمین است‌، كه به دست اقوام مها‌‌‌جر در این سرزمین بنا شده و از آن جمله، مسجد جامع گوهرشاد در جوار بارگاه نورباران رضوی به گونه‌ای كه جانشینان امیر تیمور گوركانی خونریز،یعنی فرزند او شاهرخ با بهره‌گیری از تجربه معماران ایرانی نه تنها به بازسازی ویرانه‌های به جای مانده از دوران پدر پرداخت، بلكه عروس او گوهرشاد خاتون، همسر شاهرخ، مسجدی در جوار حرم رضوی ساخت كه هم‌اینك با گذر سالیان، همچنان جلوه‌گر معماری ایرانی-اسلامی و بیانگر روح تمدن‌ساز ایرانی است.

این بنای قابل توجه و برجسته در كنار بارگاه ملكوتی رضوی همه ساله میلیون‌ها زائر را پذیرا است.1 (تصویر1)

تصویر1- مسجد‌‌ گوهر‌شاد در جوار حرم ‌مطهر امام رضا(ع)

تصویر2- گنبد مسجد گوهرشاد

تصویر3- ایوان مقصوره

تاریخ بنای این ایوان 820 ه. ق است.در حاشیه دهانه ایوان کتیبه زیبایی به خط  ثلث ازبایسنغرمیرزا به جامانده است وباآیه ((انما یعمر مسجد رامن آمن باو بالیوم الاخرواقام الصلوة وآتی الزکوة ولم یخش ا... فعسی اولائک ان یکونومن المهتدین)) ونیزحدیثی ازپیامبر(ص)باعبارات : ((قال النبی علیه السلام من بنی ا... مسجدلینکرا... فیه بنی بتیاله فی الجنه)).

این کتیبه که بر روی زمینه لاجوردی و با حروف سفید نوشته شده ازعالیترین نمونه های هنر کاشیکاری و خوشنویسی است. کتیبه سفید دورایوان مقصوره سوره یس به خط محمدرضا امامی خوشنویس دوره صفوی است. درداخل محراب باخط ثلث روی سنگ نوشته اند:(( عجلو باصلاة قبل الفوت و عجلو بالتوبة قبل الموت)) در حاشیه محراب ایوان مقصوره دوکتیبه وجود دارد یکی ازآنها آیة الکرسی به خط ثلث سفیدرنگ روی زمینه لاجوردی نوشته شده است .کتیبه دیگر آیه شریفه ((اقم الصلاة لدلوی الشمس الی عسق)) باخط ثلث روی سنگ تا آخر نوشته شده است.7   ( تصویر4)

تصویر4- محراب مسجد ‌گوهرشاد در ایوان مقصوره

کتیبه‌ای ازگچ سبز به خط سفید دور تا دور سقف را احاطه کرده است وسوره مبارکه یس را تا ((حتی عاد کالعرجون)) در آن می‌بینیم که در مطلع الشمس آمده است.این کتیبه به خط ثلث و برقم محمدرضا امامی و تاریخ هزاروهفتاد و هفت نگاشته شده. 8   

ایوان شمالی

این ایوان کم عمق به ایوان ساده معروف است وبه دارالسیاره راه دارد، بر پیشانی ایوان (( لقد امر بعماره هذا لبیت و المقام الذی هوکالمسجد تاعلی مفارق المومنین سنه 1087 کتیبه محمدرضا الامامی الاصفهانی )) نوشته شده است. (تصویر5)

در حاشیه خارجی این ایوان دوکتیبه قراردارد درکتیبه اول سوره مبارکه ((انا فتحنا لک فتحا مبینا)) و در کتیبه دوم سوره مبارکه ((تبارک الذی بیده الملک)) نوشته شده است و در قسمتهای دیگر آن کتیبه هایی دیده می شود که گاهی اطلاعاتی درباره عمارت را عنوان کرده و گاهی پیامی از حضرت رسول اکرم (ص) را آورده است.9

سقف این ایوان در انتها با کاشی در زمینه سفید و خط کوفی بنایی زرد کار شده و اطراف آن گره چینی قرار دارد وبا حاشیه‌هایی از نقوش گیاهی به جلو ایوان می‌رسیم که با آجر و کاشی کار شده است. این ایوان با اینکه به ایوان ساده معروف است نقوش زیادی را در بر گرفته وگره‌های متفاوتی در خود جای داده است. 10

تصویر5-  صحن و ایوان شمالی  مسجد گوهرشاد

ایوان غربی

این ایوان به ایوان آب معروف است و به بست شیخ بهاءالدین عاملی و صحن جمهوری اسلامی ورواق دارالولایه راه دارد.  11

در پیشانی ایوان در زمینه سرمه‌ای لاجوردی تیره کتیبه‌ای با خط سفید به چشم می خورد که دور تا دور آن را گلهای ختایی گرفته است و کلا نمای ایوان از کاشیهای معرق ونقوش گیاهی پوشیده است.

انتهای ایوان با آجر و کاشی کار شده و گره‌های زیبایی را نشان می‌دهد.در دو طرف داخل ایوان طاق نماهای بسته‌ای وجود دارد که همه با آجر و کاشی کار شده‌اند و رنگ حاکم این ایوان آبی فیروزه‌ای است که روی زمینه آجر جلوه‌ی خاصی دارد.

کف ایوان با سنگ مرمر فرش شده و ازاره‌ها با سنگ مرمر سیاه پوشانده شده است.تمام سقف ایوان کاشی کاری است و21 ستاره هشت پر با کتیبه‌ای احاطه شده است.داخل ایوان کتیبه‌هایی دیده می‌شود که اغلب بر روی زمینه لاجوردی تیره وبه رنگ سفید کار شده‌اند. (تصویر6)

تصویر6- ایوان غربی

ایوان شرقی

این ایوان به ایوان حاجی حسن شهرت دارد. کف این ایوان مانند سایر ایوانها سنگ مرمر فرش گردیده و ازاره‌ها هم با مرمر سیاه پوشانده شده است. در پیشانی کتیبه‌ای است که در آن آیاتی از سوره مبارکه (( سبح اسم ربک الاعلی )) نوشته شده و در دنباله آن سوره توحید آمده است. داخل ایوان باکاشی‌های معرق فیروزه گون مزین شده و در سقف وبدنه‌های ایوان کتیبه‌هایی با خط بنایی نوشته شده است که شبیه ایوان غربی است کتیبه‌ها گاهی آیاتی از قرآن و گاه حدیثی از ائمه است.  12  (تصویر7)

تصویر 7-ایوان  شرقی

شبستانها

در سه طرف شبستانهایی به نامهای نهاوندی، گلپایگانی یامیلانی، نجف آبادی، سرابی شبستان گرم، سبزواری و شیخ غلامحسین شهرت دارد. 13

همه شبستانها با گچ سفید کار شده‌اند که سادگی آن آرامشی به بیننده القاء می کند. 14

 شبستان گرم توسط معمار معروف ایرانی قوام الدین شیرازی با بکارگیری سبک معماری دوران تیموری ساخته شده است . 15

مناره‌ها

مناره‌های مسجد گوهرشاد که در دو طرف ایوان مقصوره واقع شده‌اند استوانه‌هایی به ارتفاع 41 متر از سطح می‌باشند قطر هر مناره 3 متر است. (تصویر8)

به گفته رونالد ویلبر در تاریخ معماری ایران و توران نوع مناره مسجد مشهد مشخص است و از ویژگیهای کار قوام‌الدین است.

از نقوش فرعی دیگر مانند طرحهای گل و گیاه یا برگهای باریک تیز که با کاشی معرق اجرا شده می‌توان نام برد. 16

پایه دو گلدسته از نمای بیرونی ایوان آغاز شده که این نوع پایه و ساقه مناره در دو طرف ایوان کم نظیر است. 17

زیر مؤذنه مقرنس‌کاری گردیده و کتیبه‌ای به خط ثلث دیده میشود که عبارت)) : قال الله تبارک و تعالیک یا ایهاالذین آمنوا اذانودی الصلوة من یوم الجمعه فاسعوا الی ذکرالله وذروا اسع لعکم تفحلون کتیبه محمد حسین الشهیدالمشهدی )) بر آن نوشته شده است. 18

در هر دو مناره‌ها ترنجهایی قرار دارند که در آنها اسماء الهی آمده و سراسر گلدسته‌ها پوشیده از کاشی‌های معرق است که از تلفیق با آجر  به وجود آمده‌اند این تلفیق به صورت شطرنجی است و نقوش ترنجی کاشی‌کاری به دو بخش تقسیم می‌شوند.تعداد نقوش ترنجی در هر گلدسته به حدود 180 میرسد. 19

قبل از نقوش شطرنجی در اشکال هندسی روایاتی از رسول اکرم (ص) آمده است در زیر ترنجها به خط بنائی کلمات طیبه لا اله الا الله محمد رسول الله نوشته شده است و در زیر همه آنها کتیبه‌ای به خط نستعلیق به صورت منظوم که نیمی از آن در مناره سمت راست و نیمی دیگر در مناره طرف چپ نوشته شده است دیده میشود که از مناره راست شروع شده است. 20

تصویر8- ‌مناره چپ مسجد گوهرشاد

فصل دوم: نقوش به کار رفته در مسجد گوهرشاد

1- نقوش هندسی

در معماری تیموری هندسه نه تنها وسیله‌ای برای رسیدن به هدف نیست بلکه خود هدف است و مسجد گوهرشاد مشهد باوجود تغییرات و دخالتهای ناموزون دوره‌های مختلف هنوز زیبایی هندسی خود را حفظ کرده است و گره‌ها و نقوش آن ساعتها بیننده را متوجه خود میکند.

انواع گره‌هایی که در مسجد گوهرشاد استفاده  شده عبارتند از:

1- گره با گلچین معقلی در بغل‌کشهای ایوان مقصوره که همان ایوان جنوبی است.

2- گره سرمه دادن سلی در بغل‌کش ایوان مقصوره که به آن گره داوود خانی نیز گفته می شود.

3- گره هشت زهره

4- گره هشت طبل‌دار

5- هشت چهار لنگه شل در غرفه‌های فوقانی مسجد

6- شمسه هشت صلیب آلت لغت که سرپایه‌های صحن موزه به مسجدگوهرشاد قرار دارد.

7- شش داوودی در سرپایه‌های فوقانی ایوان غربی مسجد گوهرشاد

8- شش بندی ته بریده در بغل‌کش‌های ایوان مقصوره

9- هشت مقرنس حاشیه‌کشی هشت مقرنس بر بالای عبارت ( لاالله ) در پایه‌های مدور دو مناره در مسجد

10- شمسه هشت و طبل آلت لغت در غرفه‌های فوقانی نمای مسجد 

2- نقوش گیاهی

الف) اسلیمی

رایج‌ترین نقش گیاهی که در اسلام از آن استفاده شده است و از نظر گیاهی که گویا از تصویر تاک سرچشمه گرفته و در آن پیچیدگی و درهم فرورفتگی برگها و ساقه‌ها و شاخه‌ها به سهولت قابل استلیزه شدن به صورتهای پیچیده و درهم است. (تصویر9)

تصویر9- گردش اسلیمی در لچکیهای انتهای ایوان شمالی

تصویر10- شمسه و ختایی در سقف ایوان مقصوره

اما در دوره تیموری هنر طراحی نقشهای ختایی به اوج خود رسید و هنرمندان شکلهای بسیار زیبایی از این گونه گل برگ و حرکت شاخه‌ها را عرضه کردند. 22

ج) برگ

برگها بر اساس گلبرگها طبقه‌بندی می‌شوند زیباترین آن گل پنج برگ است.برگها تزئینات مختلفی به خود می‌گیرند گاهی لب برگردان میشوند گاه از پر طاووس الهام می‌گیرند و گاه دارای کنگره و دندان موشی میشوند.

د) ساقه

ساقه در ختایی همان گردش حلزونی شکل است که از گردشهای طبیعی تاک و نیلوفر الهام گرفته است.این گردش در زبان یونانی به اسپیرال یاد شده و ما آن را به نام ساقه (( عشقه )) می‌شناسیم که مفهومی از عرفان را در ذهن القاء میکند. 23

فصل سوم: خوشنویسی و نقوش خطی در مسجد گوهرشا‌د

در کتاب دایرةالمعارف هنر آمده خوشنویسی در معنای خاص هنر نگارش زیبا است.24

در کتاب معماری و تزئینات اسلامی آمده چهارمین موضوع تزئین بنا خط است که بهتر از همه است زیرا از میان تمام موضوعات تنها این مورد شمایل نگاری است.25

1- خط بنائی

این خط که در بناهای اسلامی به کار گرفته شده به طرق مختلف بیانگر ندای الهی و کلام بزرگان است. خط بنائی که در اصل کوفی زاویه‌دار است از ترسیم اشکال هندسی‌ ( مربع، لوزی، خطوط موازی ومتقاطع ) حاصل می شود و با دقت فراوان حاصل میگردد. 26

در مسجد گوهرشاد مشهد از انواع خط بنائی فراوان استفاده شده مثلا در پیشانی ایوان شمالی از این خط استفاده گردیده است. (تصویر11)

تصویر11- خط بنائی مشکل سرپایه نمای خارجی مسجد

خط بنائی شمسه‌ای ( علی )

خط بنائی مسطح قل هوالله احد